| Renesans

Mapy renesansu (XVI w.)

Przełom wieków XV/XVI stanowił w historii świata rewolucję, ponieważ przyniosła zmianę wizerunku kartograficznego Ziemi, zmienił się pogląd na świat, ludzie dowiedzieli się o nowych lądach, cywilizacjach, zostało obalonych wiele mitów i sądów, krążących w opowieściach żeglarzy żądnych przygód. Odkrycia geograficzne i wywołane tym nasilenie podróży przyczyniły się do rozwinięcia rynku map i atlasów. Szczególny wpływ na zmianę wizerunku kartograficznego świata miały odkrycia geograficzne zapoczątkowane przez Krzysztofa Kolumba w 1492 roku. Dzięki niemu pojawia się w świadomości ludzkiej kolejny kontynent, nazwany na cześć Amerigo Vespucciego, przez Waldseemüllera – Ameryka. Natomiast Magellan poprzez swoje opłynięcie świata potwierdza odrębność Ameryki jako kontynentu, jednocześnie ustalając proporcje jakie zachodziły w rozległości oceanów i kontynentów. Każda wyprawa przynosiła coś nowego, zawsze starano się to uwiecznić w formie szkicu lub mapy, co później owocowało i było kontynuowane w kolejnych dziełach kartograficznych. Źródło: Wpływ Podróży Na Rozwój Kartografii Morskiej Na Przełomie Średniowiecza I Epoki Nowożytnej, Jarosław Łuczyński

Mapy renesansowe diametralnie różniły się od map średniowiecznych. Nie tylko były dokładniejsze i bardziej kompletne (nieznane lądy dorysowywano z wyobraźni - np: Martin Waldseemüller, Jan ze Stobnicy, lub zasłaniając je kartuszami lub rysunkami - np: Nicolo Caveri z 1504-5). Przede wszystkim bardzo dużą rolę odgrywał na nich czynnik estetyczny - mapa już nie była tylko odzwierciedleniem religijności twórcy ale miały być źródłem przyjemności dla odbiorcy. Mapy zaczęły być pełne postaci historycznych (władcy, poddani, sławne persony), zwierząt realnych i tych wyimaginowanych (potwory morskie, smoki, itp), roślin, statków, itp.

Mapa świata OrteliusW wieku XVI Włochy stanowiły centrum produkcji kartograficznej - ale nie jedyne. Drugim takim centrum były Niderlandy. Głównym ośrodkiem wydawniczym stała się Antwerpia. Przybywało do niej wielu fachowców z całej Europy. W związku z tym powstał cech św. Łukasza, skupiający rytowników, malarzy, geografów, kartografów i księgarzy. Tam w 1570 roku Abraham Ortelius (1527–1598), historyk, słynny kartograf i wydawca map, jedna z najważniejszych postaci w historii europejskiej kartografii epoki Odrodzenia wydał Theatrum Orbis Terrarum, prekursora współczesnego atlasu świata. Wszystkie egzemplarze każdego wydania mają tę samą zawartość, mapy są ujednolicone co do wymiarów i stylu, w większości są przeróbkami innych drukowanych lub rękopiśmiennych map wzorcowych. Pierwsze wydanie tego atlasu (z tekstem łacińskim) zostało wydrukowane w maju 1570 roku w Antwerpii. Ogółem do roku 1612 wydano około 45 edycji Theatrum... w kilku językach, stale powiększając ilość map i aktualizując je lub zastępując nowymi miedziorytami, opartymi na nowszych źródłach. Wielkim rywalem Orteliusa był Gerard de Jode (1509–1591), wydawca i kartograf, działający od około 1550 roku także w Antwerpii, autor atlasu Speculum Orbis Terrarum. Ale ten atlas ukazał się tylko w dwóch wydaniach – autorskim (1578) i po śmierci autora w wydaniu jego syna (1593) Cornelisa (1568–1600) – w przeciwieństwie do blisko pół setki wydań atlasu Orteliusa. W ten sposób mapy De Jode są wielokrotnie rzadsze i droższe niż mapy Orteliusa. Trzecim wielkim XVI-wiecznym kartografem był Gerard Mercator (1512–1594), czołowa postać XVI-wiecznej kartografii, geograf i matematyk, urodzony w Rupelmonde we Flandrii, a osiadły w Duisburgu. Autor i twórca globusów, wielkich map ściennych i wreszcie atlasu świata wydanego w 1595 roku już przez syna Rumolda (około 1546/1548–1599), po jego śmierci wznowionego bez zmian przez spadkobierców w 1602 roku. Mercator na stronie tytułowej swego atlasu umieścił postać greckiego boga Atlasa trzymającego kulę ziemską (stąd wzięła się nazwa 'atlas') oraz tytuł Atlas Sive Cosmographicae Meditationes de Fabrica Mundi et Fabricati Figura. Mercator był także twórcą nowego rodzaju odwzorowania kartograficznego, znanego od tej pory jako siatka Mercatora. Źródło: Historia kartografii: obraz świata na przestrzeni wieków, dr Kazimierz Kozica, Wrocław, 2005

Najważniejsze wydarzenia z XVIw., które miały przełomowy wpływ na rozwój kartografii:

1507 r.n.e. Martin Waldseemüller (ok. 1475-1522), kanonik i kartograf, wydał ścienną mapą świata (Universalis Cosmographia). Po raz pierwszy na mapie pojawia się nazwa Ameryka, pochodząca od imienia florenckiego żeglarza Amerigo Vespucciego, który wykonał pierwsze mapy opisujące nowy kontynent.

1514 r.n.e. Johann Werner (1468-1522), niemiecki astronom, matematyk i geograf, pisze "In Hoc Opere Haec Cotinentur Moua Translatio Primi Libri Geographicae Cl Ptolomaei" - komentarze do "Geografii" Ptolemeusza. Opisuje w nich przyrząd astronomiczny ze skalą stopniową, z której można było odczytać wartość kąta. Ponadto podaje metodę określania długości geograficznej za pomocą zaćmień Księżyca.

1519 r.n.e. Portugalski żeglarz Ferdynand Magellan (ok. 1480-1521) wyrusza na wyprawę dookoła świata. Jej zakończenie w 1522 r. było jednym z dowodów na kulisty kształt Ziemi.

1533 r.n.e. Petrus Apianus, Peter Bienewitz (1495-1552) profesor matematyki, kartograf i astronom publikuje dzieło "Instrument buch" o budowie i obsłudze instrumentów astronomicznych i geodezyjnych. Apianus opisał m.in. kwadrant, torquetum, zegary słoneczne, laskę Jakuba. Najbardziej znanym dziełem Apianusa jest "Cosmographia seu descriptio totius orbis" (1524), w dużej mierze oparta na dziele Ptolemeusza. Znajdują się w niej jedne z pierwszych map Ameryki.

1533 r.n.e. Regnier Gemma Frisius (1508-55), niderlandzki astronom, matematyk i kartograf publikuje rozszerzoną wersję dzieła "Cosmographia" Apianusa. Zawiera ono pracę "Libellus de locurum", dotyczącą zastosowania trygonometrii w pomiarach. Jako pierwszy proponuje wykorzystanie triangulacji do dokładnego lokalizowania miejsc. We wcześniejszym dziele "On the Principles of Astronomy and Cosmography" wyjaśnia terminy astronomiczne: długość, szerokość, południk, biegun itp. Po raz pierwszy opisuje jak zmierzyć długość geograficzną na podstawie pomiaru różnicy czasów: lokalnego i absolutnego, zapisuje stopień znakiem "°". Konstruktor instrumentów astronomicznych (połączył astrolabium z kompasem) i nauczyciel Mercatora.

1539 r.n.e. W Wenecji wydrukowano "Carta Marina" - pierwszą dokładną mapę morską obejmującą obszar od Islandii po Finlandię, Polskę i Niemcy. Jej autorem był szwedzki ksiądz, geograf i historyk Olaus Magnus (1490-1558).

1544 r.n.e. Sebastian Münster (1489-1522), niemiecki matematyk, kartograf, publikuje 600-stronicową "Cosmographia Universalis" - jedną z najbardziej znaczących pozycji encyklopedycznych przez kolejne 200 lat. "Cosmographia" zawiera opis świata i aktualne mapy różnych jego rejonów oraz plany wielu miast. Te ostatnie były wykonywane na podstawie informacji zebranych od lokalnych administracji i były najwcześniejszymi wielkoskalowymi planami.  "Cosmographia" miała 40 wydań (w 5 językach).

1569 r.n.e. Holenderski kartograf Gerhard Kremer, Mercator (1512-94), wydaje mapę świata - swoje największe dzieło kartograficzne. Mapa opracowana jest w skali ok. 1:21 mln (na równiku), składa się z 18 arkuszy wykonanych w odwzorowaniu nazwanym później jego imieniem (odwzorowanie walcowe, wiernokątne, południki i równoleżniki przedstawione są jako linie proste, prostopadłe do siebie). Mercator uważany jest za twórcę nowoczesnej kartografii.

1570 r.n.e. Ahraham Ortel, Abraham Ortelius (1527-98), flamandzki kartograf, wydaje "Theatrum Orbis Terrarum" pierwszy atlas w nowoczesnym ujęciu - zestaw zunifikowanych map pogrupowanych regionami. Wydanie z 1570 r. zawierało 70 map rozmieszczonych na 53 arkuszach. Terrarum "uwolniło" kartografię z wpływów "Geografii" Ptolemeusza.

1572 r.n.e. Ukazał się pierwszy tom atlasu miast "Civitates Orbis Terrarum" Georga Brauna (1541-1622) i Franza Hogenberga (1535-90), w którym przedstawiono plany 530 miast. Braun był wydawcą i autorem tekstu, Hogenberg wydawcą i rytownikiem. W atlasie znajdują się m.in. widoki Poznania i Gdańska. Ostatni 6 tom dzieła ukazał się w 1617 r. Hogenberg wydał także (1579) pierwszy atlas drogowy Europy, w którym znalazły się 84 mapy.

1595 r.n.e. Gerhard Kremer znany jako Mercator (1512-94) użył po raz pierwszy nazwy atlas dla zbioru map.