| Średniowiecze

Mapy wczesnego średniowiecza (V-XII w.n.e.)

Po upadku Cesarstwa Rzymskiego nastąpił w Europie upadek kartografii. Całe życie intelektualne było skupione wokół Kościoła, który wszelkie przejawy zdobywania wiedzy traktował jako zagrożenie dla swojej doktryny. Z tego powodu większość gałęzi nauki popadło w niełaskę i zapomnienie. Również kartografia.

Ptolemeuszowskie podejście do konstrukcji map w sposób rzetelny i systematyczny, z zachowaniem odwzorowań w celu prezentacji współczesnej wiedzy geograficznej, uległo we wczesnym średniowieczu radykalnej zmianie. Obiektywną wiedzę geograficzną zastąpiono niczym nie popartymi fantazjami. We wczesnym średniowieczu świat był przedstawiany w różnych kształtach: nieregularny, jajowaty, prostokątny, okrągły, w kształcie płaszcza lub dysku. Powstawały wówczas mapy przedstawiające wprawdzie znany ówcześnie świat, lecz, w przeciwieństwie do map starożytnej Grecji, przedstawiały one pseudonaukowe spekulacje lub co najwyżej wiernie oddawały wydarzenia religijne. Nader częstym procederem w wiekach średnich było umieszczanie na mapach wyimaginowanych, mitycznych miejsc, legendarnych postaci, potworów i nie związanych z żeglugą niebezpieczeństw. Podróże zamorskie stały się rzadkością, a to za sprawą Arabów, którzy usadowili się na głównych szlakach handlowych, wiodących przez Bliski Wschód i północną Afrykę. O wyruszeniu przez otwarty ocean nikt wówczas jeszcze nie myślał. Jedynie Normanowie podejmowali wyprawy do Grenlandii i Labradoru do końca X wieku, jednak szybko zniechęcili się panującymi tam warunkami klimatycznymi i niewielkimi perspektywami uprawiania grabieży. Mapy z tego okresu pozbawione są jakiegokolwiek układu współrzędnych i przypominają uproszczone schematy, jakie odnaleźć można u ludów prymitywnych. Na znacznie wyższym poziomie znajdowała się kartografia arabska, która przejęła cały dorobek geografii antycznej. Nie posunęła się jednak do przodu ani o krok.

Ówcześni twórcy map to m.in.: Macrobius, Orosius, Isidor of Seville, Cosmas Indicopleustes. Są kartograficznym łącznikiem między antykiem i późnymi wiekami średniowiecza.

Najbardziej znane i charakterystyczne mapy tego okresu to:

Mapa mozaikowa z Madaby - mozaikowa mapa Palestyny i Dolnego Egiptu pochodząca z VI wieku, znajdująca się na posadzce greckokatolickiej bazyliki św. Jerzego w mieście madaba w Jordani. Pierwotny rozmiar mapy jest szacowany na 6 metrów szerokości i 15 lub 16 lub nawet 25 metrów długości (została stworzona z ponad 2 milionów kawałków). Zachowany fragment mapy obejmuje obszar od Libanu na północy do delty Nilu na południu. Odkryta w 1884 na podłodze w jednej z wczesnochrześcijańskich budowli przedstawiającą, poza Ziemią Świętą z sąsiednimi obszarami, również szczegółowy plan Jerozolimy. W 1965-66 mapa została odrestaurowana i opisana przez archeologów niemieckich.

Mapa świata  Isidor of Seville VII w. n.e. (nazwa: Etymologiarum sive Originum libri XX), druk z roku 1472 - pierwsza drukowana mapa w Europie, autor - St. Isidore of Seville, 600 - 636 r. n.e.

Merovingian Map (The Albi or Merovingian Map), autor nieznany, 750 r. n.e. - najstarsza zachowana mapa świata (wschód na górze). Mapa znajduje się w bibliotece w Albi, w Langwedocji, Francja, znajduje się najstarsza zachowana mapa świata. Jest to manuskrypt z połowy VIII w. n.e., o wymiarach 29 x 23 cm, który został zaprojektowany jako ilustracja do kosmografii Juliusa Honoriusa i Orosiusa. Na mapie jest wiele pomyłek. Najbardziej oczywiste to: umiejscowienie Judei na południe od Morza Śródziemnego, Antiochia na południowy wschód od Jeruzalem, Kreta na północ od Cypru, Sardynia na północ od Korsyki, rzeka Ganges na południu Afryki. Zefir (wiatr zachodni) jest tu wiatrem południowym, Morze Kaspijskie jest pokazane jako zatoka Oceanu Północnego, Sycylia jest kształtu romboidalnego a Wyspy Brytyjskie są rozmiaru mniej więcej Korsyki i są umiejscowione blisko północno zachodnich wybrzeży Półwyspu Iberyjskiego. Francja i Hiszpania tworzą półwysep.

Mapa świata Cottoniana, IX w. z Priscian 's Periegsis - mapa wyjątkowa, nie jest podobna do żadnej z grup map z wczesnego średniowiecza. Jako jedna z nilicznych map tego okresu nie przedstawia Jeruzalem jako centrum świata. Jak na mapę z tego okresu jest bardzo szczegółowa, szczególnie jeśli chodzi o przedstawienie wybrzeży (jedynie portolany z późnego średniowiecza dorównują jej dokładnością w tym zakresie).

Zobacz mapy wczesnego średniowiecza...

 

Mapy późnego średniowiecza średniowiecza (XIII-XV w.n.e.)

Jednym ze szczególnie godnych uwagi zjawisk w historii kartografii jest nagłe pojawienie się w XIII w. dokładnych map żeglarskich zwanych kompasowymi. Mapy te będąc prototypem współczesnych map nawigacyjnych, zawdzięczały swe powstanie rozpowszechnieniu się około 1200 r. busoli magnetycznej . Stanowią one efekt doświadczeń wielu pokoleń, zdobytych w czasie licznych podróży morskich po Morzu Śródziemnym i przyległych wodach Atlantyku. Żeglarskie mapy kompasowe, zwane również rumbowymi, portolanowymi lub w skrócie portolanami, sporządzane wyłącznie dla potrzeb żeglugi morskiej, pierwotnie nie posiadały siatki kartograficznej złożonej z południków i równoleżników. Charakterystyczną ich cechą były linie kierunkowe rozchodzące się promieniście od punktów stanowiących środki róż wiatrów. Przebieg linii brzegowych i kształty lądów przedstawiano z zadziwiającą dokładnością, czego nie można, niestety, powiedzieć o obszarach w głębi lądu. Najwcześniejsze portolany przypisuje się kartografom z Italii, Portugalii i Katalonii. Wydaje się, że portolany musiały powstawać już wcześniej, ale do naszych czasów zachowały się mapy pochodzące dopiero z końca XIII wieku.

W Europie rozwój grafiki gwałtownie przyspieszył od XV wieku wraz z upowszechnieniem znajomości papieru i druku. Najstarszą znaną techniką graficzną jest drzeworyt, uprawiany od XIV wieku, następnie technika miedziorytu rozwijająca się od wieku XV. Obie te techniki były stosowane między innymi do ilustrowania ksiąg drukowanych, których rozwój przypada na wieki XVI i XVII.

Prawdziwą rewolucję w kartografii przyniosły wielkie odkrycia geograficzne w dobie renesansu. Udowodniono wówczas, ponad wszelką wątpliwość, kulistość Ziemi. Horyzont znanego świata objął niemal wszystkie znane lądy, z wyjątkiem Australii, Antarktydy i niedostępnych terenów Arktyki. Odżyła również idea siatki kartograficznej, choć początkowo jej konstrukcja opierała się na tak zwanych różach kompasowych.

Okres ten pokrywa się ściśle z czasem rozwoju nowożytnej kartografii, zapoczątkowanej wydawaniem dzieła Geographike Hyphegesis (Nauka geograficzna) Klaudiusza Ptolemeusza z Aleksandrii (Claudius Ptolemaeus, około 100 - około 180 po Chrystusie) począwszy od roku 1475 (tylko tekst bez map, od roku 1477 już z mapami). Najstarszy zachowany manuskrypt ptolemejski z XII lub XIII wieku przywiózł do Włoch i przetłumaczył w 1406 roku z greki na łacinę Jacobus Angelus (Jacopo d’Angelos) z Scarperii (Toskania). Tekst ten posłużył później za podstawę do pierwszych drukowanych wydań tego dzieła, co przyczyniło się do odrodzenia nowożytnej geografii i kartografii.

Na mapach zaczęły pojawiać się wówczas coraz bardziej zbliżone do rzeczywistości kształty kontynentów. Z tego okresu zachowało się dużo różnorakich map żeglarskich. Nie mają one już dziś wartości nawigacyjnej tylko historyczną, ale wyróżniają się, podobnie jak wcześniejsze mapy, walorami artystycznymi. Większość map była ozdabiana na marginesach scenami mitologicznymi, alegoriami wiatrów, a napisy były pięknie kaligrafowane. I chociaż ówcześni nawigatorzy mieli już przybliżone pojęcie, gdzie znajdują się poszczególne lądy oraz powszechnie korzystali z pomocy kompasów, to jednak nie znali jeszcze takiego sposobu wyznaczania kierunku kursu statku, który by z dużym prawdopodobieństwem zapewniał osiągnięcie punktu przeznaczenia. Jednakże to właśnie w tamtym okresie udowodniono, ponad wszelką wątpliwość, kulistość Ziemi a horyzont znanego świata objął niemal wszystkie znane lądy, z wyjątkiem Australii, Antarktydy i niedostępnych terenów Arktyki. Odżyła również idea siatki kartograficznej, choć początkowo jej konstrukcja opierała się na tak zwanych różach kompasowych, czyli wychodzących z jednego punktu liniach wskazujących kierunki świata. Źródła: "Kartki z historii nawigacji", dr inż. kpt.ż.w. Adam Weintrit,"Historia kartografii: obraz świata na przestrzeni wieków", dr Kazimierz Kozica, Wrocław 2005

Zobacz mapy późnego średniowiecza...

Dowiedz się więcej o wielkich odkryciach geograficznych...

Systematyka średniowiecznych map świata nie jest rzeczą łatwą, o czym może swiadczyć choćby wielość propozycji w tej dziedzinie. Granice miedzy poszczególnymi kategoriami map nie zawsze przebiegają w sposób jasny i precyzyjny. Pierwsza z nich jest grupa, którą można określić jako „encyklopedyczno-symboliczną”, poświadczoną w rekopisach już od wczesnego średniowiecza. W tej grupie map wyróż na dwie podgrupy: mapy ekumeny (znanego świata zamieszkałego) i mapy hemisferyczne. Pierwsza przedstawiała jedynie ekumenę, otoczoną wąskim paskiem wody, symbolizujacym otaczający ja Ocean. nych przedstawień, od prostych diagramów typu T-O (przedstawiające świat tak jak to pierwszy opisał Izydor z Sevilli w 7 wieku n.e.), przez mapy bez konturów lądów, a zawierające wyłącznie wpisane w odpowiednich miejscach nazwy, przedstawienia z konturami zaznaczonymi w postaci umownych linii prostych lub łuków, mapy szczegółowe, określane w historiografii niekiedy łacińskim terminem mappamundi. Zdarzały sie także mapy, na których w schemat T-O wpisano nazwy w formie wykazu/listy. Zdecydowana wiekszość przedstawień kartograficznych z tej grupy, z wyjątkiem kilku map szczegółowych, to mapy kodeksowe, często zajmujące tylko cześć strony w kodeksie. Miały więc z reguły niewielką srednicę: kilka — kilkanaście centymetrów, bardzo rzadko powyż <ej 20 centymetrów. W efekcie przekazywany obraz świata był z konieczności bardzo uproszczony. Po prostu na mapie nie było miejsca na umieszczenie duż ej ilości czytelnych informacji.

 

Mapy hemisferyczne stanowiły szczególną odmianę map „symboliczno-encyklopedycznych”. Jako jedyne spośród map średniowiecznych przedstawiały cała wschodnią półkulę, a w kilku przypadkach nawet fragment półkuli zachodniej, wraz z leżącymi tam lądami (np. mapa z „Liber floridus” Lamberta z St. Omer, XII w.). Mapy hemisferyczne były tak samo różnorodne, jak mapy ekumeny: od prostych diagramów po skomplikowane przedstawienia z wyrysowanymi stosunkowo szczegółowo konturami lądów i zaznaczonymi licznymi toponimami. Istniała też grupa pośrednia między mapami ekumeny i hemisferycznymi: mapy w formie „klasycznej” mapy ekumeny, ale z wykrojonym na południu wąskim paskiem, oddzielonym przez wodę, przedstawiajacym ląd południowy (tzw. mapy Beatusa, ilustrujace komentarz do Apokalipsy Beatusa z Liebany). Znany jest też inny rodzaj mapy hybrydowej: mapy T-O, na których po bokach odkreślono wąskie pasy, przedstawiające pozostałe strefy. Inną charakterystyczną grupą map hemisferycznych były mapy klimatów, na których północna strefa umiarkowana jest podzielona na siedem równoleżnikowych pasów, zwanych „klimatami” (mapa z rękopisu „Dialogus contra Iudeos” Piotra Alphonsi, XV w.). Zachód przejął ten typ map od Arabów, czego śladem jest obecność na nich legendarnego miasta Arym, będącego położonym na równiku środkiem świata (tzn. wschodniej półkuli).

Cześć późnych map, należy do kolejnego etapu rozwoju kartografii, zapoczątkowanego pojawieniem się portolanów. Była to typowa dla późnego średniowiecza i wczesnej nowożytności mapa morska, wypełniona charakterystyczną siatką tzw. linii rumbów. Jako pierwsze mapy na średniowiecznym Zachodzie, portolany były tworzone w oparciu o nowy paradygmat, zgodnie z którym poprawność mapy mierzona jest zgodnością kształtów i rozmieszczenia obiektów geograficznych z ich fizycznymi odpowiednikami. Portolany koncentrowały się na przedstawieniu wybrzeży, natomiast wnętrze lądu pozostawało puste albo było zapełnione elementami konwencjonalnymi. Najbardziej znanym przykładem jest tutaj tzw. Atlas Kataloński z 1375: zbiór map poszczególnych części ekumeny, noszący tytuł „Mappamundi, czyli obraz świata i regionów, które są na ziemi, i różnych ludów, które je zamieszkują.”

Kolejny nurt kartografii uniwersalnej póznego średniowiecza stanowiły mapy ptolemejskie (przykłady: mapa Mikołaja Germanusa z ulmskiego wydania „Geografii” z 1482; mapa z „Liber chronicarum” Hartmana Schedela z 1493). Była to grupa map, odwołujacych sie do wspólnego wzorca: dzieła „Geografia” (znanego też jako „Kosmografia”) Ptolemeusza które po wiekach zostało  importowane na Zachód z Bizancjum na poczatku XV wieku.

U schyłku średniowiecza w dziedzinie kartograficznego przedstawiania świata zaszły znaczące zmiany, które jednak nie polegały, jak można by się spodziewać, na prostym zastąpieniu map starego typu przez nowe. Wciaż powstawały nowe mapy, powielające dotychczasowe wzorce. Taka sytuacja utrzymywała się jeszcze w pierwszej połowie XVI wieku. Jednym z najciekawszych przykładów takiego współistnienia jest mapa pergaminowa z końca XV wieku, której powstanie wiąże się z osobą Krzysztofa Kolumba. Wiekszość powierzchni karty zajmuje typowy portolan, przedstawiający wybrzeża Europy i zachodniej części Afryki. Na lewo od niego zamieszczone zostało jednak też przedstawienie kosmologiczne: kolista mapa ekumeny, z Jerozolimą w centrum i Rajem Ziemskim na wschodzie, otoczona koncentrycznymi sferami wszechświata. Choć mapę świata wykonano w konwencji typowej dla średniowiecznych mappaemundi, zawiera ona też elementy właściwe dla portolanów: serie nazw miejscowych, umieszczonych prostopadle do wybrzeży.  Źródła: "GLOBALNY OBRAZ NIE-GLOBALNEGO ŚWIATA: OBRAZ ŚWIATA W KARTOGRAFII UNIWERSALNEJ ŚREDNIOWIECZA I RENESANSU",

Mappa mundi - jest to ogólny termin określający mapy świata stworzone w średniowiecznej Europie. Wśród nich są proste mapy schematyczne jak również bogato zdobione mapy ścienne (nawet o średnicy 3,5 m). Szacuje się że około 1100 map świata przetrwało od średniowiecza do dzisiejszych czasów, z tego około 900 jest zawartych w manuskryptach a reszta jest samodzielnym okazami.

Mapy T-O - przedstawiały jedynie zamieszkałe obszary świata znanego w okresie średniowiecza. Świat był przedstawiony jako okrąg podzielony na 3 części przez literę T. Te 3 części odzwierciedlały 3 kontynenty: Azję, Europę i Afrykę. Najczęście mapy te były zorientowane na wschód.

Najważniejsze wydarzenia dla historii i rozwoju kartografii z okresu średniowiecza:

 

ok. 570 r.n.e. Powstała mapa z Madaby - mapa w postaci mozaiki, jaką została wyłożona posadzka w kościele w Madabie (teren dzisiejszej Jordanii).

600-36 r.n.e. Biskup Isydor z Sewilli (560-636) pisze "Etymologiarum sive Originum libri XX" 20-tomową encyklopedię świata średniowiecznego. Prezentuje w niej m.in. zagadnienia z zakresu prawa, medycyny rolnictwa, religii logiki. Dwie księgi dotyczą geografii i świata. Świat dzieli on na trzy części: Europę, Azję i Afrykę; jedna z map w schematyczny i charakterystyczny sposób ukazująca ten podział przetrwała w publikacjach do XVII wieku. W wydaniu z 1472 r. mapa Isydora była pierwszą wydrukowaną mapą w Europie.

ok. 830 r.n.e. Muhammad ibn Musa Al-Khwarizmi (ok.780-850) arabski matematyk i astronom na podstawie dzieła Ptolemeusza opracowuje mapę ówczesnego świata.

995 r.n.e. Muhammad Ibn Ahmad Abul-Rayhan Al-Biruni (973-1048), arabski matematyk i astronom, konstruuje pierwszy globus i używa astrolabium do pomiaru szerokości rzeki, głębokości studni i wysokości minaretów. Al-Biruni jest autorem m.in. 1500-stronicowej encyklopedii o astronomii - "Al-Qanun Al-Masudi". Określa w niej m.in. ruch Słońca i koryguje niektóre twierdzenia Ptolemeusza. Wiedza matematyczna pozwalała mu na wyznaczenie z dowolnego miejsca kierunku i odległości do Mekki, świętego miejsca Islamu (w której to stronę muzułmanie muszą zwrócić się w czasie modłów).

1093 r.n.e. Szen Kua (1031-1095), chiński matematyk, astronom, kartograf, tworzy dzieło "Meng chi pi tan", w którym zawarta jest pierwsza wzmianka o kompasie magnetycznym i jego zastosowaniu w kartografii.

1154 r.n.e. Arabski kartograf i podróżnik Abu Abdulalh Ibn Idris (1099-1166) ukończył mapę świata wykonaną na srebrnej tablicy o wymiarach 3,5x1,5 m. Papierowa wersja dzieła (Tabula Rogeriana) składała się z 70 arkuszy wraz okrągłą mapą świata. Podstawą do jej opracowania była mapa Ptolemeusza i pomiary wykonane przez Idrisiego.

ok. 1250 r.n.e. Mateusz z Paryża (ok. 1195-1259), angielski kronikarz, mnich, sporządził Mapę Świata, na której po raz pierwszy w historii użyto nazwy Polonia dla oznaczenia obszaru Polski.

1270-80 r.n.e. "Mappa mundi" z Ebstorfu

ok. 1290 r.n.e. Richard de Bello wykonał na cielęcej skórze "Mappae Mundi" (Mapę świata), dzieło, w którym opisuje i rysuje średniowieczny świat. Znalazło się na niej ponad 1000 opisów obiektów geograficznych, pomników, miejsc biblijnych, zdarzeń i zwierząt. Dzieło ma 1,5 m średnicy; od 700 lat znajduje się w katedrze w Hereford w Anglii.

ok. 1320 r.n.e. Wenecki kartograf Pietro Vesconte wykonał mapę świata z wiernym odwzorowaniem linii brzegowych i liniami loksodrom i rombów. Jedna z pierwszych map nawigacyjnych - portolanów (zwanych także mapami kompasowymi lub rumbowymi). Wykonywane były na grubej skórze, przedstawiały szczegółowo zarys linii brzegowej, miejsca niebezpieczna dla żeglugi, linie rombów dla obrania odpowiedniego kursu i różę kompasową. Obraz "wnętrza" lądów ukazany był schematycznie i mało dokładnie. Vesconte był pierwszym kartografem, który umieszczał na mapach datę ich wykonania.

1320 r.n.e. W chińskim dziele "Kuang Yu Tu" ukazują się mapy Chin i Azji.

1351 r.n.e. Ukazuje się dzieło nieznanego autora pt. "Portolano Laurenziano Gaddiano" zwane też "Medicean Atlas" - średniowieczny atlas mórz. Zawiera on m.in. mapy morza Śródziemnego, Czarnego, Kaspijskiego, Egejskiego i Adriatyk. Linie brzegowe przedstawione z dużą, jak na owe czasy wiernością, pozostałe rejony świata tylko w przybliżeniu, co ilustruje średniowieczną wiedzę na temat kontynentów.

1375 r.n.e. Abraham Cresques (1325-87), kartograf z Majorki, wykonuje na polecenie króla Karola V mapę świata "Mappamundi" zwaną Catalan Atlas (Atlas Kataloński). Dzieło wykonano na sześciu drewnianych panelach (3,9x0,7 m) pokrytych pergaminem. Atlas zawiera m.in. dane nawigacyjne i astronomiczne, opis i mapę ówczesnego świata (wraz z Bliskim Wschodem i Chinami).

1418 r.n.e. Syn króla Portugalii Joao, książę Henryk Żeglarz (1394-1460), podróżnik i odkrywca, zakłada centrum nawigacji, kartografii i budowy okrętów w Sagres. Prace nad mapami nadzorował Jehuda Cresques, syn znanego średniowiecznego żydowskiego kartografa Abrahama Cresquesa z Majorki.

1444 Kardynał Mikołaj z Kuzy, Nicolaus Krebs (1401-64), niemiecki filozof i teolog, twierdzi, że Ziemia obraca się wokół własnej osi i porusza dookoła Słońca oraz, że zarówno Ziemia jak i Słońce nie leżą w centrum Wszechświata. W 1450 r. opracował mapę Europy Środkowej obejmującą m.in. obszar Niemiec, Polski, na której szczegółowo zobrazował ówczesne ziemie polskie (z nazwami ponad 100 miejscowości).

1446 r.n.e. Pierwszy znany miedzioryt. Technika polegająca na wyryciu rysunku na miedzianej płycie. Farba przenoszona jest na papier z wyżłobień, w przeciwieństwie do stosowanego w Europie w XIII-XIV w. drzeworytu, w którym "drukował" element wystający. Szczyt rozwoju miedziorytnictwa przypada na wiek XVI w Holandii.

ok. 1450 r.n.e. Johannes Gutenberg, właściwie J. Gensfleisch zum Gutenberg (ok 1400-1468), złotnik i drukarz moguncki, tworzy pierwszą prasę drukarską. Zastosowanie ruchomej czcionki (najpierw drewnianej potem metalowej), matryc do odlewania czcionek i prasy przyczyniło się do zrewolucjonizowania druku.

1459 r.n.e. Powstaje "Mappamundi" (Mapa Świata) Fra Mauro, kameduły z Murano k. Wenecji, kulminacja średniowiecznej kartografii.

1482 r.n.e. Włoski kartograf Francesco Nicolo do Berlinghieri (1440-1501) publikuje nowe wydanie map Ptolemeusza - 26-arkuszową mapę świata. Na dwóch z nich pokazano terytorium Polski. Jest to jedna z pierwszych map Ptolemeusza wydanych drukiem.

1492 r.n.e. Krzysztof Kolumb (1451-1506), włoski żeglarz, odbywa pierwszą wyprawę, podczas której odkrywa Morze Sargassowe, San Salvador, Kubę i Haiti. Odkrycie Ameryki.

1493 r.n.e. Niemiec Hartmann Schedel (1440-1514), medyk i humanista, kończy trzyletnie prace nad Kronikami Świata (Liber Chronicarum) zwanymi Kronikami Norymberskimi - 1809-stronicową bogato ilustrowaną (645 drzeworytów) kroniką opisującą dzieje świata w układzie biblijnym, zawierającą m.in. liczne mapy, opisy i widoki miast. Znajdują się w niej pierwsze widoki Krakowa, Wrocławia oraz Nysy. Dzieło ilustrowali i grawerowali: Michael Wohlgemuth, Wilhelm Pleydenwurff i Albrecht Dürer.