| Starożytność

Mapy prehistoryczne

Pierwsze mapy były mapami przedstawiającymi nie Ziemię a niebo. Kropki datowane na 16500 r.p.n.e. znalezione na ścinach jaskini w Lascaoux przedstawiają część nocnego nieba, włączając w to 3 jasne gwiazdy: Vega, Deneb i Altair oraz gromadę Plejady.Natomiast  rysunki namalowane w hiszpańskiej jaskini Cueva di El Castillo przed 12.000 lat   również mogą pokazywać mapę nieba. Obok odbicia dłoni paleolitycznego artysty znajduje się namalowanych siedem punktów utożsamianych z Koroną Północy - Corona Borealis.

Najstarszą znaną mapą terenu jest mapa znaleziona w jaskini w Abauntz w regionie Nawarry na północy Hiszpanii.

Kamienna tablica sprzed prawie 14 tys. lat została znaleziona już 15 lat temu, jednak dopiero teraz naukowcy z Uniwersytetu w Saragossie zdołali ją rozszyfrować i doszli do wniosku, że tajemnicze linie i szkice to odzwierciedlenie terenu. Kawałek piaskowca mieści się w dłoni. Ma 18 cm na 12,5 cm i niewiele ponad 2 cm grubości. Autor mapy przedstawił na niej góry, wijące się rzeki, oraz zaznaczył obszary, gdzie warto udać się na polowanie.

Kolejną prehistoryczną mapą jest przedstawienie znalezione na ścianie w anatolijskiej osadzie Çatalhöyük - pochodzi ono z ok. 6200 p.n.e.

Çatalhöyük (wym. [ʧɑtɑlhøjyk] – rozdwojone wzgórze) – stanowisko archeologiczne położone na południowy wschód od miasta Konya w Anatolii w centralnej Turcji. Spotyka się też pisownię Çatal Höyük lub Çatal Hüyük.

Szacuje się, że osada została założona między 7400 a 7300 roku p.n.e. Zamieszkiwało ją do 10 tysięcy ludzi, którzy zajmowali się rolnictwem oraz hodowlą zwierząt.


Jedną z najstarszych map jest mapa pochodząca z około 3800 roku p.n.e. Znaleziono ją na terenie dzisiejszego Iraku. Wykonana na glinianej tabliczce przedstawia północną Mezopotamię z zaznaczoną rzeką Eufrat. Inna mapa to rysunek na pięknie grawerowanej srebrnej wazie, znalezionej na Ukrainie w grobie datowanym na ok. 3000 lat p.n.e. Przedstawia on dwie rzeki wypływające z gór i wpadające do morza lub jeziora, otoczone dobrze narysowanymi postaciami dzikich zwierząt. Zachował się pochodzący z XII wieku p.n.e. papirus egipski przedstawiający plan kopalń złota w Nubii (Papirus Turyński). Za przodka mapy morskiej źródła uznają mapę wykonaną w Babilonie w VI wieku p.n.e. na płytce z wypalonej gliny. Wielcy żeglarze - Fenicjanie i Kartagińczycy musieli korzystać z map, ale niestety żadna z nich nie zachowała się do dzisiaj.

Mapy starożytnego Bliskiego Wschodu

Mapy w starożytnej Babilonii była dokonywana za pomocą dokładnych technik pomiarów.

Mapa z Ga-Sur - jedna z najstarszych znanych map, powstała w Mezopotamii ok. XXV w. p.n.e. Przedstawia tereny leżące między Libanem i Antylibanem (okolica Syrii) a górami Zagros (okolice Iranu). Miała służyć jako pomoc dla podróżujących kupców.
Wyryta została na tabliczce glinianej, stąd stan jej zachowania jest słaby.
 

Grawerowana mapa z okresu kasyckiego ( XIV - XII wieku pne ) babilońskiej historii pokazuje ściany i budynki w świętym mieście Nippur.

Babilońska Mapa Świata to gliniana tabliczka przedstawiająca mapę świata, z Babilonem w jego centrum.  Mapa jest datowana na około 600 r.p.n.e. i została odkryta w Sippar w południowym Iraku (miasto, które było  60 mil (97 km) na północ od Babilonu na wschodnim brzegu rzeki Eufrat). Babilon znajduje się w centrum mapy, równoległe linie na dole wydają się przedstawiać południowe bagna a zakrzywione linie idące z północy, północnego wschodu wydają się być górami Zagros.

Przykłady map z dawnego Egiptu są bardzo rzadkie, jednak te, które przetrwały kładą nacisk na geometrię i dobrze rozwinięte techniki geodezyjne, być może wymuszone potrzebą przywrócenia dokładnych granic nieruchomości po corocznych wylewach Nilu. The Turin Papyrus Map ,datowany na  1300 r.p.n.e. , pokazuje góry na wschód od Nilu gdzie wydobywano złoto i srebro, a także położenie schronisk górników, studni, sieci dróg, które łączyły ten region z głównym terytorium kraju.

 

Mapy starożytnej Grecji

We wczesnym okresie mapy były sporządzane głónie przez  Anaksymandra, Hekataiosa z Miletu, Herodota, Eratostenesa i Ptolemeusza wykorzystujących do ich tworzenia zarówno uwagi i opisy odkrywców jak i obliczenia matematyczne.  W miarę rozwoju techniki pomiarów Ziemi mapy stawały się dokładniejsze i zaczęły przypominać to, co zwykło się tą nazwą określać. Za właściwych twórców mapy przyjęło się uważać Greków. Ich osiągnięcia w dziedzinie trygonometrii umożliwiły dokładniejszy obrys lądów, a także zachowanie bliższych prawdy proporcji pomiędzy poszczególnymi częściami świata. Około 500 roku p.n.e. Hekateusz z Miletu w dziele zatytułowanym „Objazd naokoło Ziemi” dokonał pierwszego podsumowania ówczesnej wiedzy geograficznej. Dołączona mapa przedstawiała Ziemię w formie owalne tarczy, a na niej połączone lądy, zgrupowane w dwa kontynenty: Europę i Azję. Żyjący nieco później Herodot rozszerzył horyzont. Zaletą jego mapy było to, że większość zawartych w niej informacji pochodziła z jego osobistych obserwacji podczas licznych podróży, w ostateczności zaś z relacji ludów sąsiadujących z mieszkańcami nieznanego świata. Arystoteles (384 – 322 r. p.n.e.) przekonywał wszystkich uczonych o kulistości Ziemi. Jego uczeń Dicearch z Messyny stworzył nową mapę świata, którą podobno wystawiano na portyku w Atenach. Był też pomysłodawcą pierwszego równoleżnika.
W III wieku p.n.e.
Eratostenes z Cyreny udowodnił naukowymi metodami wcześniejszą hipotezę o kulistym kształcie Ziemi. Wydaje się, że starożytni badacze dość powszechnie zaakceptowali wnioski Eratostenesa, zwłaszcza że w ich gronie znajdowało się wielu pitagorejczyków, którzy pierwsi wpadli na pomysł, że Ziemia może być kulą.

Duże zasługi dla poznania Ziemi i kartografii dał Hipparch (180 – 125 r. p.n.e.). Jako pierwszy zastosował babiloński system podziału koła na 360 °, tych na minuty i sekundy. Był autorem dzieła w którym po raz pierwszy dał matematyczne podstawy map, uważając, że każda miejscowość powinna posiadać współrzędne geograficzne. W swoich obliczeniach jako południk zerowy przyjmował południk Wyspy Rodos. Kulistości Ziemi ponownie dowodził Krates z Mallos (180 – 145 r. p.n.e.), będąc twórcą pierwszego globusa. Twierdził, że obraz Ziemi będzie poprawny wtedy, gdy zostanie narysowany na kuli.

Dokładniejszą mapę od Heroda opracował grecki geograf Strabon, autor wydanego pod koniec I wieku p.n.e. kompendium wiedzy o ówczesnym świecie „Geographika”. Jego mapa zawiera jednak masę błędów. Umieszczone na nie lądy przybierają niekiedy kształty zgoła fantastyczne. Przełom w dziedzinie kartografii nastąpił wówczas, gdy po raz pierwszy pomyślano o zastosowaniu siatki kartograficznej. Stało się to w I wieku n.e., a autorem mapy wyrysowanej na owej siatce był prawdopodobnie Marinus z Tyru. Siatka Marinusa była najprostszym z możliwych układem południków i równoleżników przecinających się pod kątem prostym. Pole mapy zostało za jej pomocą podzielone na równe kwadraty. Tworzące ją równoleżniki i południki oraz punkty ich przecięcia stanowiły namiastkę układu współrzędnych, umożliwiającego dokładniejsze rozmieszczenie lądów. Nie mamy, niestety, zachowanej mapy Marinusa, jednakże poczynając od niego, siatka kartograficzna była powszechnie stosowana przez geografów antycznych.

Mapy starożytnej Grecji

Ojcem współczesnej kartografii jest bez wątpienia grecki uczony Klaudiusz Ptolemeusz, autor dzieła „Geografia”. W jego czasach wiadome było (jeszcze!), że Ziemia jest okrągła – wiedza to pozornie banalna, jednak w rysowaniu map niezbędna. Praca Ptolemeusza nie była pozbawionym skali bazgrołem. Przyjął on pierwszy system projekcji kartograficznej. Wyznaczył południki w pięciostopniowych interwałach, zbiegające się na biegunie północnym. Równoleżniki z kolei wyznaczył stosownie do najdłuższego dnia w roku, w interwałach co pół godziny i godzinę na północ od równika. System daleki od doskonałości, miał jednak podstawową zaletę – był jednorodny. Na tej podstawie powstała mapa świata, na której znajdowały się także tereny Europy Wschodniej, włącznie z dzisiejszą Polską. Ptolemeusz zmarł około 175 roku n. e. Z jego prac korzystali chętnie uczeni arabscy. Europejczycy odkryli „Geografię” dopiero w 1409 roku, gdy Jacopo d’Angolo przełożył ją na łacinę. Źródło: Zarys historii kartografii”, Mieczysław Sirko

 

Dzieło jednak zawiera spore błędy, ukazując na przykład Ocean Indyjski jako zamknięte morze bliżej nie znanym lądem na południu. Było to o tyle dziwne, że ląd ów łączył Afrykę z południowo-wschodnimi krańcami Azji, choć już od czasów Herodota zakładano możliwość opłynięcia Afryki. Widocznie Ptolemeusz, sam niechętnie podróżujący, nie uwierzył w jego opowieści o dzielnych Fenicjanach, którzy jakoby siedem wieków wcześniej dokonali tego wyczynu.

 

Rekonstrukcje map Ptolemeusza

Ciekawostka: Najstarszą zachowaną mapą na świecie, rysowaną na papirusie, jest mapa z tzw. Papirusu Artemidora, który powstał prawdopodobnie w połowie I w.p.n.e. i zawiera takie skarby jak: najstarsza znana antyczna mapa, fragmenty zaginionej książki i bezcenne rysunki wykonane ponad 2000 lat temu. Znaleziono go wewnątrz egipskiej trumny, gdzie służył za kartonaż (wypełnienie). Papirus znajduje się w muzeum w Turynie.

Papirus powstał w połowie I wieku p.n.e. w Aleksandrii - zhellenizowanej stolicy Egiptu i głównym centrum naukowym ówczesnego świata. Miał posłużyć do wykonania kopii drugiej księgi "Geografii" Artemidora z Efezu opisującej Półwysep Iberyjski. Urodzony ok. 100 roku p.n.e. Grek Artemidor, który zasłynął przede wszystkim jako twórca pierwszego sennika, wiele podróżował po Morzu Śródziemnym i pod koniec życia opisał w 11 księgach ziemie, które zwiedził. Księgi nie dotrwały do naszych czasów i gdyby nie krótkie wzmianki w innych źródłach, nie wiedzielibyśmy nawet, że istniały.
Kopiści przepisujący tekst "Geografii" zostawili na papirusie puste miejsca, w których rysownik miał dodać mapy. Był on jednak najwyraźniej roztargnionym człowiekiem, bo zamiast w pierwszej luce narysować mapę całej Iberii, naszkicował tylko południowo-zachodnią część półwyspu. Niefortunny artysta nie mógł przypuszczać, że ta niedokończona mapa, za którą zresztą zapewne straszliwie oberwał, stanie się w przyszłości najstarszą znaną mapą antycznej (tzn. helleńsko-rzymskiej) cywilizacji. I to w dużej mierze właśnie dzięki jego błędowi.

Papirus Artemidora - mapaPapirus Artemidora - mapa

 

 

Mapy starożytnego Rzymu

Na przełomie I/II w. p.n.e. państwo rzymskie osiągnęło największą potęgę, podbijając niemalże całą Europę Zachodnią, ogromne obszary w Afryce i Azji. Podboje te przyniosły ze sobą poszerzenie horyzontu geograficznego świata antycznego. Rzymianie nie wyprzedzili Greków w teoretycznym i naukowym rozwoju geografii i kartografii, lecz byli pionierami w praktycznym korzystaniu z tych wiadomości i umiejętności, przykładem czego są ich mapy wojskowe i liczne itineraria. Wyobrażali oni sobie Ziemię jako krąg Orbis Terrarum, znajdowały się na nim trzy znane kontynenty: Azja, Europa i Afryka. Stworzyli oni itineraria annotata czyli drożnie pisane, które podawały spisy najważniejszych miejscowości imperium, wzdłuż ważnych dróg oraz odległości pomiędzy nimi. Wykorzystywano również itineraria picta czyli drożnie rysowane, bardzo prymitywne wizerunki kartograficzne pewnych ziem, które łatwo można było wykorzystać w praktyce. Do dziś nie zachowało się zbyt wiele z twórczości kartograficznej i geograficznej Rzymian, te które ocalały to fragmenty planów zakładanych kolonii, obozów wojskowych i niewielkie fragmenty planów Rzymu z III w. n. e. Najwspanialszym, znanym dziełem rzymskim na polu kartografii była mapa Orbis Terrarum Marka Agryppy. Gajusz Juliusz Cezar zarządził pomiar wszystkich prowincji przez menzorów, czyli mierniczych. Sprowadzono ich m.in. z Egiptu. Prace rozpoczęto od założenia na Forum Romanum słupa milowego, był on punktem początkowym dla dalszych pomiarów. Wiele dróg rzymskich podzielono na odcinki milowe. Część kraju pomierzono dość dokładnie, lecz pewne rejony przeliczono na podstawie czasu, jaki był potrzebny do przebycia drogi. Po zebraniu wszystkich wyników pomiarów i obliczeń, Marek Wipsaniusz Agryppa skonstruował mapę świata. Umieszczono ją na portyku jednego z pałaców Pola Marsowego. Jej uzupełnieniem był komentarz napisany przez Agryppę, który przez długi czas był podręcznikiem geografii. Zmniejszone kopie tej mapy rozesłano do większych miast Imperium oraz rozdano dowódcom wojskowym i zarządcom prowincji. Obejmowała ona nie tylko kraje podbite, ale i te, które utrzymywały z Rzymem dość żywe kontakty. Do czasów współczesnych, znana jedynie z kopii, zachowała się Tabula Peutingeriana z III/IV wieku n.e. Jest to mapa komunikacyjna, nie spełniająca żadnych kanonów sztuki kartograficznej. Nie zawiera ani zarysu lądów, kierunków ani kulistości Ziemi, zaznaczono na niej dużą ilość osad z nazwami (ok. 3500) i drogi z podanymi odległościami. Porównując ją do współczesnych map miała ona charakter komunikacyjny, służyła jako przewodnik kupcom. Źródło: Obraz ziem Polski w geografii i kartografii antycznej, Jarosław Łuczyński, http://historicus.umk.pl

 

Mapy starożytnych Chin

W Chinach pierwsze mapy wykonano prawdopodobnie już około 2000 lat p.n.e. W III wieku p.n.e. powstała w Chinach pierwsza wielka mapa świata. Podczas panowania dynastii Han (II wiek p.n.e. do II wieku n.e.) wykonywano mapy na drewnie, jedwabiu i na papierze. W II wieku n.e. istniało już w Chinach biuro kartograficzne. W dziedzinie kartografii osiągnięcia Chińczyków znacznie wyprzedzają inne kraje świata, podobnie mogło być w nawigacji morskiej.