| Wielkie odkrycia

Wielkie odkrycia geograficzne to popularne określenie odkryć geograficznych dokonanych na przełomie XV i XVI wieku. Wydarzenia te zapoczątkowały kolejne wyprawy odkrywcze i przyczyniły się do znaczącego poszerzenia horyzontu geograficznego Europejczyków a później zaowocowały kolonializmem europejskim. Przyniosły również zmianę wizerunku kartograficznego Ziemi, zmienił się pogląd na świat, ludzie dowiedzieli się o nowych lądach, cywilizacjach, zostało obalonych wiele mitów i sądów, krążących w opowieściach żeglarzy żądnych przygód. Odkrycia geograficzne i wywołane tym nasilenie podróży przyczyniły się do rozwinięcia rynku map i atlasów.

Jak doszło do tych epokowych wydarzeń? 

Przyczyny wypraw geograficznych można podzielić na trzy grupy: przyczyny gospodarcze, społeczne i kulturowe. Nie jest przypadkiem, że cały ruch wypraw geograficznych rozpoczął się w Hiszpanii i Portugalii. W XIV w. a zwłaszcza w XV oba te kraje przeżywały poważny kryzys gospodarczy. Przede wszystkim coraz gorzej wyglądała sytuacja ekonomiczna szlachty, nie było już ziemi, którą szlachcic mógł otrzymać od króla. Rody szlacheckie były liczne , i te rody ubożały, spadła stopa życiowa. Zaczęto więc rozglądać się za terenami, które można by podbić, by w ten sposób podreperować budżet. Ponadto w Hiszpanii XV w. to okres ciągłej walki z niewiernymi – Arabami. Skarbiec królewski po tych walkach był pusty. Podatki szły na prowadzenie wojny. W 1492 r. upadła ostatnia arabska twierdza na Płw. Iberyjskim - Granada. Wówczas pojawił się problem co zrobić z wojskiem, które dotychczas walczyło z niewiernymi nagle stało się bezrobotne. To także było przyczyną szukania nowej ziemi, gdzie można było skierować to wojsko

Drugim powodem był handel. Przez wiele wieków, a właściwie tysiącleci, sól była jedyną przyprawą, a zarazem i konserwantem znanym w Europie. W czasach rzymskich zaczęły się pojawiać i inne: cynamon, goździki, gałka muszkatołowa i przede wszystkim pieprz. Wszystkie one pochodziły z dalekiej Azji – Indii lub Indochin. W średniowiecznej Europie oba te regiony geograficzne zlały się w jeden legendarny region zwany Indiami. Miała to być kraina mlekiem i miodem płynąca, bogata w "korzenie" (przyprawy) oraz kruszce szlachetne. Import przypraw korzennych następował nieprzerwanie przez całe średniowiecze, aż do czasów upadku Bizancjum w 1453. Wtedy to wszystkie szlaki handlowe zostały opanowane przez Turków Osmańskich (ottomańskich), którzy uzyskali monopol na import przypraw. W krótkim czasie ceny "korzeni" na rynkach europejskich wzrosły niepomiernie. Dla przykładu, za jeden kwintal goździków na Molukach (Wyspach Korzennych) płacono 2 dukaty. W mieście Malakka już 14 dukatów, w Kalikat, głównym punkcie przeładunkowym ówczesnych Indii, już 50 dukatów. Ostatecznie na giełdzie londyńskiej 213 dukatów. Odkrycie alternatywnej drogi do Indii było więc ekonomiczną koniecznością dla rozwijającej się prężnie Europy.
We wczesnej fazie okresu wielkich odkryć pojawiają się dwie koncepcje dotarcia do Indii. Pierwsza to "droga wschodnia" – dookoła Afryki, druga to "droga zachodnia" – dookoła świata. Publikacja Ptolemeusza (teoria kulistości planety) zdobyła szybko popularność w Europie i dała kolejny argument zwolennikom drogi zachodniej. Żeby jednak wyliczyć odległość, trzeba znać odnośniki, a tych nikt nie znał. Do czasów Kolumba teoria Ptolemeusza była wykładana na wszystkich uczelniach europejskich.Rozeznanie co do geografii Azji było w tej epoce tak mętne, że Japonię, Chiny i Indie uważano za jeden region. Nie wiadomo kiedy Portugalczycy zdecydowali się na drogę wokół Afryki. Pod wodzą księcia Henryka Żeglarza wybrali drogę wschodnią poprzez kontynuację dobrze zaawansowanych już wypraw afrykańskich.

Inne powody to m.in.:

Kalendarium odkryć geograficznych z przełomu XV i XVI w.

1488 r. - Bartolomeu Dias odkrył Przylądek Dobrej Nadziei
1492-1504 r. - Krzysztof Kolumb odkrył Amerykę:
          1492 r. - Guanahani na Bahamach, Kuba i Haiti
          1494-96 r. - Puerto Rico i Jamajka
          1498-02 r. - Trynidad i ujście Orinoko
          1502-04 r. - wybrzeże Hondurasu i zatoka Darien
1497 r. - Giovanni Caboto odkrył ponownie Labrador i Nową Fundlandię
1497 r. - Vasco da Gama 22 listopada opłynął Przylądek Dobrej Nadziei
1498 r. - Vasco da Gama odkrył drogę morską do Indii
1499-02 r. - Amerigo Vespucci badał wybrzeża Ameryki Południowej
1500 r. - Vicente Yáñez Pinzón odkrył ujście Amazonki
1500 r. - Pedro Álvares Cabral 22 kwietnia odkrył Brazylię
1501 r. - João da Nova odkrył Wyspę Wniebowstąpienia
1502 r. - João da Nova odkrył Wyspę Świętej Heleny
1512 r. - Pedro Mascarenhas odkrył archipelag Maskareny i Czagos
1512 r. - Francisco Serrão odkrył Moluki
1513 r. - Juan Ponce de León odkrył Florydę
1513 r. - Vasco Núñez de Balboa przeszedł Przesmyk Darien i odkrył Ocean Spokojny
1516 r. - Juan Díaz de Solís odkrył ujście rzeki La Plata
1519-21 r. - Hernán Cortés podbił Meksyk
1519-22 r. - hiszpański okręt Viktoria, jeden z okretów molukańskiej armady dowodzonej przez Ferdynanda Magellana odbywa podróż dookoła świata
1522 r. - Juan Sebastián Elcano odkrył Timor
1526 r. - Jorge de Meneses odkrył Nową Gwineę
1528 r. - Alvaro de Saavedra odkrył Wyspy Admiralicji i Wyspy Marshalla
1531-34 r. - Francisco Pizarro podbił Peru
1534 r. - Jacques Cartier odkrył ujście rzeki Św. Wawrzyńca
1535 r. - Tomás de Berlanga 10 marca odkrył wyspy Galapagos
1540 r. - Francisco de Orellana odkrył i spłynął Amazonką z zachodu na wschód
1543 r. - Fernão Mendes Pinto jako pierwszy Europejczyk dotarł do Japonii
1567 r. - Álvaro Mendana de Neyra odkrył Wyspy Lagunowe (Ellice) i południowe Wyspy Salomona
1576 r. - Martin Frobisher odkrył wyspę Ziemia Baffina
1592 r. - John Davis odkrył wyspy Falklandzkie
1594 r. - Willem Barents odkrył Morze Karskie
1595 r. - Willem Barents odkrył wyspę Spitsbergen
1595 r. - Álvaro Mendana de Neyra odkrył Markizy

 

Epoka wielkich odkryć geograficznych na mapach.

Zapotrzebowanie na liczne mapy i atlasy morskie rosło wraz z rozpowszechnieniem się podróży morskich od okresu wielkich odkryć geograficznych. Zaczęły powstawać wizerunki lądów nowodkrytych. Jednym z twórców map był niewątpliwie Krzysztof Kolumb, żeglarz, który przygotowując swoją pierwszą wyprawę do Indii poprzedził zebraniem dość licznego materiału kartograficznego. Studiował dzieła wielkich autorytetów starożytnej i ówczesnej wiedzy geograficznej. Poznał dzieła Ptolemeusza i Eratostenesa, chcąc wprowadzić w życie teorię o kulistości Ziemi. Zapewne po powrocie do Europy wykonał wiele map nowoodkrytych ziem, które niestety nie zachowały się do dnia dzisiejszego. Przypisuje mu się autorstwo anonimowego portolanu zachowanego do dziś. Natomiast znamy własnoręczny szkic Krzysztofa Kolumba z 1492 r. ilustrujący północne wybrzeże Hispanioli z osiedlem La Navidad - pierwszym założonym w Nowym Świecie.

Odkrycia Kolumba odbiły się echem w twórczości innych kartografów. Np. odkrycie Krzysztofa Kolumba skartował turecki żeglarz i geograf Piri Reis (1468 - 1554). W 1513 r. wykonał kopię mapy z trzeciej wyprawy Kolumba (1498 - 50), która do dziś jest wielką zagadką uczonych, bowiem w niezmiernie precyzyjny sposób ilustruje odległóśc między Afryką i Ameryką oraz przedstawia obszary Antarktydy, które nie były wtedy jeszcze znane co najmniej Europejczykom. Alessandro Zorzi z Wenecji opierając się na mapach wykonanych przez Krzysztofa Kolumba, wykonał szkic obrazujący wybrzeża środkowej i północnej części Ameryki Południowej oraz zachodnie wybrzeża Afryki i Hiszpanii. Przedstawia on wszystkie odkrycia Kolumba, jakie miały miejsce w czasie jego czterech wypraw. Szczególnie ważne miejsce w dziejach światowej kartografii zajmuje Juan de la Cosa, sternik z drugiej wyprawy Krzysztofa Kolumba (1493 - 1496). Wykonał on w 1500 r. mapę odkryć hiszpańskich dokonanych do 1499 r., które dotyczyły Ameryki Środkowej i Południowej. Przedstawia ona również wybrzeża Ameryki Północnej, w oparciu o źródła z wyprawy Johna Cabota w l. 1497 - 1498. Obszary te interpretowano na tej mapie jako integralną część Azji, co stanowiło potwierdzenie tezy Krzysztofa Kolumba. W 1502 roku Albert Cantin na swojej mapie przedstawił zasięg odkryć Portugalczyków. Przedstawia ona m.in. wybrzeże Brazylii i dość rzetelny zarys Afryki. Jest to pierwsza mapa ilustrująca odkrycia portugalskie na półkuli wschodniej i zachodniej. Zawiera również linię podziału świata wg Traktatu z Torde Sillas.

Jednak najtrwalszy ślad po sobie zostawił Amerigo Vespucci (1451 - 1512)[20], żeglarz i kosmograf, którego imieniem ochrzczono nowodkrytą ziemię – Amerykę. Wykonał on mapy, które udowadniały odrębność nowoodkrytej ziemi od Azji i poprawnie ją zlokalizował w stosunku do Europy i Azji. Materiał kartograficzny Vespucciego szybko został rozpowszechniony, m.in. na wielkiej mapie świata Martina Waldsemüllera z 1507 r., który nowoodkryty kontynent nazwał Ameryką. Mapa ta stanowiła załącznik do „Wstępu do kosmografii”. Nazwa Ameryka widnieje również na globusie składającym się z 12 segmentów i wydanym jako drzeworyt. Waldseemüller, opracowując swoją mapę nie był pewien komu ma przypisać zasługę odkrycia nowego kontynentu, czy Krzysztofowi Kolumbowi, który faktycznie dotarł tam jako pierwszy, czy Vespucciemu, który te ziemie opisał i udowodnił, że są one odrębnym kontynentem. Wobec tego na mapie świata i globusie zaistniała nazwa AMERICA, wraz z wizerunkiekiem Amerigo Vespucciego. Na kolejnych swoich dziełach Waldseemüller próbował naprawić swój błąd, ale nazwa ta już tak się utrwaliła w świadomości współczesnych, że niemożliwym było to zmieniać. Np. na Carta Marina Navigatoria zamieścił nazwę Terra Nova. Była ona pierwszą drukowana mapą morską świata. Wydano ją w formie drzeworytu, w roku 1516. 
Początkowo nazwy Ameryka używano jedynie do południowej części kontynentu, co w 1538 roku zmienił Gerard Merkator, stosując ją do całości kontynentu.Choć wszyscy wiedzieli o kulistości Ziemi, praktycznie udowodnił to Ferdynand Magellan w swojej podróży dookoła świata (1519 - 1522). Pozostawił on po sobie dziennik wyprawy, który jest najcenniejszym dokumentem odkryć geograficznych. Wyprawa Magellana przyczyniła się do zbadania faktycznych kształtów i proporcji poszczególnych kontynentów i oceanów. Udowodniono również łączność pomiędzy oceanami. Potwierdzona została odrębność Ameryki. Do trzech dotychczas znanych kontynentów dołączyła Ameryka.

Źródło:Wpływ Podróży Na Rozwój Kartografii Morskiej Na Przełomie Średniowiecza I Epoki Nowożytnej, Jarosław Łuczyński
www.wikipedia.pl